Renkli

*** SiNEMA TARiHi ***

Sinema sanatının 20. yüzyılda gelişmiş, kendinden önce yaygınlık kazanmış bulunan resim, heykel, müzik, mimarlık gibi çeşitli sanat dallarına dayalı, büyük teknik beceri gerektiren karmaşık bir sanattır. İzleyici karartılmış bir salonda perdeye yansıyan kendi somut gerçekliğiyle etkiler.
Saydam bir film şeridi üzerindeki görüntüler ışığın yardımıyla bir perdenin üzerine art arda düşürüldüğünde, gözümüz bu görüntüleri hareket ediyormuş gibi algılar. Bunun nedeni beynin, gözün ağtabakası üzerine düşen görüntüyü, görüntü yok olduktan sonra kısa bir süre daha saklamasıdır. Ağtabakadaki yansıma gerçekten göründüğü süreden daha uzun bir süre algılandığından, bir cismin görüntüsü kaybolmadan öbür cismin görüntüsü ağtabakaya düşerse, film karakterlerinden göze yansıyan her görüntü birbirinin devamı olarak, yani hareket ediyormuş gibi görünür. Bu beynin yarattığı görsel bir hareket yanılsamasıdır. Sinema, bir olayı yada öyküyü bu yöntemle anlatmaya dayanan görsel bir sanat dalıdır. Görüntülerin kaydedildiği film şeridi saydam bir madde olan selüloitten yapılmıştır. Görüntüler filmin üzerine sinema kamerasıyla kaydedilir. Gösterim sırasında bunlar projeksiyon makinesiyle hareketli görüntüler biçiminde perdenin üzerine yansıtılır. Filmi çekilecek cisimden yansıyan ışık kameranın merceğinden geçerek, filmin ışığa duyarlı yüzeyindeki kimyasal maddeleri değişikliğe uğratır ve görüntü oluşturur. Hazırlanan film labaratuvarda çeşitli işlemlerden geçirildikten sonra gösterime hazır duruma gelir. Bir film makarasına sarılarak projeksiyon makinesine takılır. Makara belirli bir hızla dönerken, projeksiyon makinesinden çıkan ışık filmi aydınlatarak, hareketli görüntüler biçiminde perdenin üzerine yansıtır.
Selüloit sağlam ve esnek bir madde olduğu için makaralara ve makinelere kolaylıkla sarılıp takılabilir. Çekim sonrasında birleştirme aşamasında istenmeyen görüntüler kesilip çıkarılarak, kalan bölümler özel bir tutkalla yada yapıştırıcı saydam bir bantla birleştirilebilir. Aynı zamanda ışığa son derece duyarlı olduğundan üzerindeki görüntüler net bir biçimde ve istendiği kadar büyütülebilir.
Sinemada, 7,5-300 metre uzunluğunda, 70,35, 16ve 8 mm eninde film şeritleri kullanılır. Film şeridinin kenarlarında düzgün aralıklarla sıralanmış delikler vardır. Bu delikler film şeridinin kamera makarasına yada projeksiyon makinesinin dişlilerine sağlam bir biçimde sarılmasını, kaymadan dönmesini ve görüntülerin eşit aralıklarla yansımasını sağlar. Hareketli görüntüler elde etmek için gösterim sırasında filmin belirli ve değişmez bir hızla ilerlemesi gerekir. 35 milimetrelik profesyonel filmler her görüntü karesi için dört delik, 16 milimetrelik ve amatör filmler bir delik ilerler. Sesli filmlerde ekrandan saniyede 24, sessiz filmlerde 16 görüntü karesi geçer. Sessiz filmler bugünkü gelişmiş aygıtlarla gösterildiğinde figürlerin çok hızlı hareket etmeleri bu yüzdendir.
Film çekme aygıtı olan kamera, fotoğraf makinesi ile aynı ilkelere dayanarak çalışır. Ama fotoğraf makinesinden en önemli farkı görüntüleri belli zaman aralıklarıyla ve son derece hızlı bir biçimde film şeridinin üzerine kaydetmesidir. Kullanılan film şeridine göre sinema kameralarının başlıca 70 milimetrelik, 35 milimetrelik, 16 milimetrelik ve 8 milimetrelik türleri vardır. 70 milimetrelik kameralar büyük ve görkemli görüntüler elde etmek için, 16 milimetrelik hafif kameralar bazı özel çekimlerde ve belgesel filmlerde, 8 milimetrelik kameralar amatörlerce kullanılır. Sinema filmleri genellikle 35 milimetrelik kameralarla çekilir.
Lumiere KardeÅŸler’in hem alıcı, hem de gösterici olan sinematograf’ından bu yana kameralar önemli deÄŸiÅŸiklikler geçirdi. Gösterici ve alıcı birbirinden ayrıldı, boyutları küçüldü ve daha kullanışlı duruma getirildi. Elle çalışan kameraların yerine motorla çalışan kameralar aldı. Motor gürültüsünü önleyen bir sistem eklenerek görüntüyle birlikte sesi de kaydeden sesli kameralar geliÅŸtirildi. Bugün kullanılan 35 milimetrelik kamera hareketli görüntüler için saniyede 24 kare çeker. Bu hız artırılarak yada azaltılarak hareketin hızlı yada yavaÅŸ olması saÄŸlanır. Gösterim sırasında projeksiyon makinesinin obtüratürü film karelerinin arasında kapanır ve ışığı keser. Ama bu o kadar hızlı bir biçimde olur ki, gözümüz hareketlerin aslında kesintili olduÄŸunu ayırt edemez.

Film Başlıyor

Beynin yarattığı görsel hareket yanılsaması fotoÄŸrafın bulunmasından daha önce de biliniyordu. 1824′te Ä°ngiliz fizikçi Peter Mark Roget’ın yayımladığı “The Persistence of Vision With Regard To Moving Objekcts” (Hareketli Cisimlere Ä°liÅŸkin Olarak Görüntünün SürekliliÄŸi” adlı kuramsal çalışma, birçok mucidin ilgisini çekti. Her sayfasına resim çizilmiÅŸ bir kitabın sayfaları hızla çevrildiÄŸinde görüntülerin kesintisiz bir biçimde hareket ediyormuÅŸ gibi görünmesi ve buna benzer birçok basit deney Roget’ın kuramını doÄŸruluyordu. ÇeÅŸitli ülkelerden bir çok mucit bu kuramdan hareketle birbirine yakın zamanlarda benzer aygıtlar geliÅŸtirmiÅŸti. Bu bakımdan sinema kamerası ve projeksiyon makinesi gibi aygıtların ilk önce nerede ve nasıl ortaya çıktığını kesin olarak söylemek güçtür. 1830′lardan baÅŸlayarak Zootrop, taumatrop, fasmatrop, fenakistiskop ve praksinoskop adlarıyla bilinen çeÅŸitli aygıtlar geliÅŸtirildi. 1882′de Fransız fizyolog Etienne- Jules Marey kuÅŸların uçuÅŸunu saptamak amacıyla saniye de 12 fotoÄŸraf çekebilen “fotoÄŸraf tüfeÄŸi” adını verdiÄŸi bir aygıt geliÅŸtirdi. 1887′de ABD’li Hannibal Goadwin fotoÄŸraf çekiminde ilk kez selüloit film kullandı. Ardından New York’ta George Eastman makaraya sarılı selüloit film üretimine baÅŸladı. 1888′de Thomas Alva Edison üzerine ses kaydedilen mum silindirli fonograf’ı, daha sonra da ses ve görüntüyü birleÅŸtirmek amacıyla yardımcısı William Dickson’la birlikte kameranın ilk biçimi sayılan kinetoskop adını verdiÄŸi bir gösterim aygıtıyla 15 metrelik bir film ÅŸeridinin üzerindeki görüntüleri kesintisiz olarak art arda yansıtmayı baÅŸardı. Ne var ki, bu aygıt gözlerini iki deliÄŸe dayayan tek bir izleyici tarafından kullanabiliyordu. Kinetoskopla filmin üzerindeki görüntüler art arda izlenebilmekle birlikte, hareketler kesintiliydi. Bunun nedeni her görüntü karesinin yeterince uzun bir süre ışıklandırılamamasıydı. Paris’te kinetoskopu gören Fransız Lovis (1862- 1948) ve Auguste (1862- 1954) Lumiere KardeÅŸler geliÅŸtirdikleri sinematograf adlı aygıtla ilk kez hareketli görüntü elde ettiler. Bu olay sinemanın doÄŸuÅŸunu müjdeleyen en önemli geliÅŸmeydi. Sinematograf elle çalıştırılabiliyor ve yaklaşık 10 kilogramlık ağırlığı sayesinde istenen yere taşınabiliyordu. Filmin düzenli ve kesikli ilerleyiÅŸini saÄŸlayan ve bugün de hala kullanılmakta olan tırnaklı bir düzeneÄŸi vardır. Lumiere KardeÅŸler halka açık ilk film gösterimlerini 1895′te Paris’te Capucines Bulvarı’ndaki Grand Cafe’de gerçekleÅŸtirdiler. Sinematograf hem film çeken, hem de gösteren bir aygıt olduÄŸu için ancak 15 metrelik film ÅŸeridi alabiliyordu. Bu yüzden ilk filmleri oldukça kısaydı. Filmler iskambil oynayanlar, bir demircinin çalışması, askerlerin yürüyüşü ya da bir bebeÄŸin beslenmesi gibi günlük yaÅŸamdan alınmış görüntülerden oluÅŸuyordu. Lumiere KardeÅŸler Lumiere Fabrikası’ndan Çıkan İşçiler adlı filmlerini Lyon’daki fabrikalarında, bir öğle tatili sırasında çekmiÅŸlerdi. Bir söylentiye göre Ciotat Garı’na Bir Trenin GidiÅŸi adlı filmin gösterimi sırasında, kameraya doÄŸru hızla yaklaÅŸan tren görüntüsü izleyicileri dehÅŸete düşürmüştü. Sonraları kısa komediler, haber filmleri ve belgeseller de çektiler. Sinema yoluyla belirli bir öykü anlatma dönemi Fransız yönetmen Georges Melies ile baÅŸladı. Bilimkurgu sinemasının da öncüsü sayılan Melies, aynı zamanda “film hileleri” kullanan ilk sinemacıydı. Melies’nin filmlerinde kamera aynı noktada duruyor ve öyküyü tiyatro sahnesindeymiÅŸ gibi görüntülüyordu. Melies 1900′lerin baÅŸlarında aralarında Ay’a Seyehat, Uzay Yolculuk gibi kısa film çekmiÅŸtir.

Ä°lk Sinemalar

Sinema baÅŸlangıçta ilginç bir deney yada basit bir eÄŸlence türü olarak görülüyordu. Ä°lk film gösterimleri genellikle laboratuarlarda yada evlerde, birkaç kiÅŸilik toplantılarda yapılıyordu. Hızla artan ilgi karşısında daha geniÅŸ salonlarda halka açık paralı gösteriler düzenlenmeye baÅŸladı. Kısa zamanda yaygın bir eÄŸlence aracına dönüşen sinema, 20. yüzyılın baÅŸlarında önemli bir ticaret ve sanayi dalı durumuna geldi. Film pazarı önceleri Fransızlar’ın elindeydi. Sonradan ABD’de kurulan yapımcı ÅŸirketlerin eline geçti. Halka açık ilk kısa filmler Ä°ngiltere’de ve ABD’de müzikli tiyatro oyunları sırasında gösteriliyordu. Sonraki yıllarda özellikle ABD’de nikelden yapılmış 5 sent gibi çok küçük bir parayla girilen ve yalnızca film gösterilerinin yapıldığı, nickelodeon adı verilen sinema salonları hızla yaygınlaÅŸtı. O dönemde, teknik aksaklıklar yüzünden filmler sık sık kesintiye uÄŸrar, izleyicileri oyalamak ve salonda tutmak için büyük çaba harcanırdı.

Sinema Sanayinin GeliÅŸimi

Ä°lk yıllarda sesi ve görüntüyü birlikte kaydeden bir aygıt yoktu, bu yüzden filmler sessizdi. 1912′de Fransa’da film gösterileri, pikap ve yükselteç kullanılarak müzik eÅŸliÄŸinde yapılmaya baÅŸlandı. Bu yenilikler izleyicilerin sesli görüntüye daha çok ilgi duyduÄŸunu ortaya koydu. Aynı dönemde ABD’li sinemacı Edwin S. Porter’ın öncülüğünde, bir öyküsü olan “konuÅŸmalı” uzun filmler yapılmaya baÅŸlandı. Porter’ın Büyük Tren Soygunu adlı filmi soygun, kovalama ve silahlı çatışma sahneleriyle dolu, tipik bir western’di. Porter bu filminde çeÅŸitli çekim teknikleri kullandı. Bazen kamerayı hareket ettirerek bazen de uzak ve uzun yada yakın ve kısa çekimlerle gerçek bir canlılık ve hareketlilik saÄŸlamayı baÅŸardı. Öyle ki, filmin bir sahnesinde kameraya doÄŸru ateÅŸ eden kovboyun görüntüsü salonda büyük bir korku yarattı.
KonuÅŸmalı filmlerde ses, görüntüyle eÅŸlenen bir plağın üzerine kaydediliyordu. Her ülke için baÅŸka dilde yeni bir plak yapmak ve sesi görüntüye yeniden eÅŸlemek gerektiÄŸinden bu filmlerin maliyeti oldukça yüksekti. Bununla birlikte izleyicinin konuÅŸmalı filmlere gösterdiÄŸi olaÄŸanüstü ilgi, yapımcıları bu alana çekmeye yetti. Yaklaşık 1912′ye kadar 6-10 dakika süren, tek makaralık kısa filmler çekilir, izleyici komedi türündeki bu filmlerden 6-7 tanesini peÅŸ peÅŸe izlerdi. Sonraki yıllarda birkaç makaralık uzun filmler yapılmaya baÅŸlandı. Ä°talyan yönetmen Luigi Maggi, Pompei’nin Son Günleri adlı filmiyle Eski Roma’nın görkemli görüntüsünü ekrana getirdi. Bir baÅŸka Ä°talyan yönetmenin Enrico Guazzoni’nin çektiÄŸi Quo Vadisi? Adlı konulu, uzun filmi dünyada büyük bir hayranlık yarattı. Bu filmin hemen ardından ABD’li yapımcılar sinema izleyicisinin seveceÄŸi türden roman ve öyküleri art arda filme çekmeye, filmlerini daha yüksek fiyatlarla göstermeye baÅŸladılar. Bu filmler yaklaşık 90 dakika sürüyordu. Sinemadaki bu hızlı geliÅŸme daha büyük ve daha rahat gösteri salonları gerektirdi. Avrupa’da ve ABD’de halk arasında “düş sarayları” adı verilen lüks ve gösteriÅŸli sinema salonları yapıldı.
I.Dünya Savaşı’ndan önceki dönemde Fransa ve Ä°talya olmak üzere Avrupa ülkeleri sinema alanında oldukça ileriydi. Korku, cinayet ve komedi filmleri ilk kez gene de bu ülkelerde çekildi. Oyuncularda fiziksele özelliklerin yanı sıra oyunculuk gücüde aranmaya baÅŸlandı. Aynı yıllarda efsanevi kiÅŸilikleriyle milyonlarca insanın hayranlığını kazanan sinema yıldızları doÄŸdu. Ne var ki, I . Dünya Savaşı’nın baÅŸlamasıyla birlikte Avrupa sineması neredeyse çöküntüye uÄŸradı, çünkü filmin ana maddesi olan selüloit barut yapımında kullanılmaktaydı. Oysa, aynı dönemde ABD sineması önemli geliÅŸmelere sahne oldu. Bir Milletin DoÄŸuÅŸu ve HoÅŸgörüsüzlük gibi filmlerle adını duyuran ABD’li yönetmen David Griffith sinemada klasik anlatım üslubunun öncüsü sayılır. Yeni film tekniklerini saÄŸduyuyla kullanan Griffith, sinemayı salt bir eÄŸlence aracı olmaktan çıkarıp izleyiciyi aynı zamanda düşünmeye de yönelten, çok yönlü bir anlatım aracına dönüştürdü. O yıllarda ABD’de sinema alanında büyük bir patlama yaÅŸandı, uzun ve yüksek maliyetli filmler art arda çekilmeye baÅŸlandı. Yalın ve doÄŸal oyunculuÄŸuyla uluslar arası ün kazanan Mary ***kford, 1928′de imzaladığı yaklaşık 1 milyon dolarlık anlaÅŸmayla “star” tipinin yaratıcısı Charlie Chaplin gibi unutulmaz sinema sanatçıları doÄŸdu.
I. Dünya savaşı sonrasında sinemada en önemli geliÅŸme Almanya’da gerçekleÅŸti. 1919-33 arasında Alman sineması altın çağını yaÅŸadı. Zengin dekorlu ve kostümlü tarihsel filmlerin yanı sıra Ernst Lubitsch (1892-1947), Robert Wiene (1881-1938), Fritz Lang (1890-1976) ve Friedrich W. Murnau’nun (1889-1931) öncülüğünde “Alman DışavurumculuÄŸu” olarak bilinen bir akım baÅŸladı. Bu yönetmenler karakter oyuncusu yaratmayı baÅŸardıktan baÅŸka, ışık ve dekor kullanımındaki ustalıklarıyla da, dünya sinemasını önemli ölçüde etkilediler. Robert Wiene’nin yönetmiÅŸ olduÄŸu Doktor Caligar’nin Odası ve Fritz Lang’ın bilimkurgun öncüsü Metropolis’i yapıldıkları tarihten bu yana sinema sanatını etkilemiÅŸ yapıtlardır.
Aynı dönemde bir baÅŸka önemli geliÅŸmede, SSCB’de dünyanın ilk sinema okulu olan Devlet Sinema Enstitüsü’nün 1919′da kurulmasıdır. 1917 Ekim Devrimi’nden önce Rusya’da film sanayisi yoktu. 100′den fazla dilin konuÅŸulduÄŸu ve halkın büyük çoÄŸunluÄŸunun okuryazar olmadığı SSCB’de 1920′lerde 160 milyon insan yaşıyordu. Ãœlkenin yeni yöneticileri, sinemayı bu büyük ülkede insanları ortak bir amaç doÄŸrultusunda bir araya getirecek bir araç olarak görüyorlardı. Bu nedenle sinemaya büyük bir öncülük tanıdılar. Teknik araçların yetersizliÄŸine karşın çok sayıda nitelikli film yapıldı. Griffith’le birlikte çaÄŸdaÅŸ sinemanın öncüsü sayılan Sergei Eisenstein’ın Potemkin Zırhlısı (1925) bunların en güzellerinden biridir. Bir Yunan trajedisi gibi geliÅŸen bu film etkileyici çekimleri ve kurgusuyla izleyicinin soluÄŸunu keser. Dönemin önde gelen yönetmenlerinden Vsevolod Ä°. Pudovkin’in bir Maksim Gorki uyarlaması olan Ana (1926) filmi sessiz sinemanın baÅŸyapıtlarındandır.
Dünya Savaşı’ndan sonra 1920-27 arası Fransa’da ilgi çekici filmler yapıldı. Dönemin önde gelen yönetmenlerinden Rene Clair Ä°talyan Hasır Åžapka adlı komedi filmiyle adını duyurdu. 1920′lerde sinema ABD’nin en büyük sanayi dallarından biri durumuna geldi. Metro- Goldwyn- Mayer, Paramount, United Artists gibi dev film ÅŸirketleri o dönemde kuruldu. YumuÅŸak iklimiyle açık hava çekimlerine uygun olan Los Angeles kentinde Hollywood, ABD sinema sanayisinin merkezi durumuna geldi. Her çeÅŸit filmin yapıldığı bu dönemde gag türünde kavgalı dövüşlü komediler baÅŸta geliyordu. Charlie Chaplin, Buster Keaton, Stan Laurel ve Oliver Hardy 1920′lerde parladı. Bu yıllarda yarısı 20 yaşın altında olan 40 milyon ABD’li düzenli olarak her hafta sinemaya gidiyordu. Sinema tarihine adı geçen filmlerden Cecil B. De Mille’in yönettiÄŸi On Emir, Douglas Fairbanks’in her ikisinde de baÅŸrolü oynadığı Robin Hood (1922) ve BaÄŸdat Hırsızı bu dönemde yapıldı.
Ä°ngiltere’de sessiz sinemanın önde gelen yönetmeni John Grierson, 1929′da sinema tarihinin ilk uzun belgesel filmi olan Balıkçı Tekneleri’ni çekti.

Sesli Sinemanın Doğuşu